essay ambassade van de noordzee in de catalogus bij DRIFT. Duin tot Doggersbank
In de tijd waarin de kunstenaars Hendrik Willem en Sientje Mesdag leefden, vond er een verschuiving plaats: de manier waarop mensen natuur beleefden en met natuur omgingen raakte op drift. We volgen Hendrik Willem Mesdag naar het Seinpostduin, waar hij het Panorama schilderde. Als natuurliefhebber was hij zijn tijd vooruit. Samen met zijn vrouw Sientje van Houten zette hij zich met zijn kunst in voor het behoud van het landschap.
Rond 1900 zorgde grootschalige ontginning voor een nieuwe blik op het Nederlandse landschap. Waar natuur eerst werd gezien als woeste grond, op zijn best gezien als nutteloos land dat pas waarde kreeg na bewerking, en op zijn slechtst als gevaarlijke bossen en verraderlijk veen, veranderde dat beeld. Het idee van het natuurmonument ontstond: landschap als iets dat op zichzelf bescherming verdient.
Ook onze kijk op de zee heeft zo’n verschuiving gekend. De zee was eeuwenlang – naast een bron van voedsel – vooral een plek om beducht voor te zijn: de mens vestigde zich daar op eigen risico. Die tijd ligt inmiddels ver achter ons. De afgelopen eeuw voelden we ons door de zee steeds minder bedreigd, en hebben we haar met steeds meer zelfvertrouwen ogenschijnlijk bedwongen: als drager van onze schepen, als bron van massaal geoogst voedsel, en als vindplaats van bodemschatten. Maar ook dat perspectief is in beweging, als een wandelend zandduin.
Aan het begin van de 21ste eeuw kantelt opnieuw ons denken over de relatie tussen mens en zee. Het beschermen van mooie landschappen is niet meer onze voornaamste zorg, maar de opwarming van de aarde en de bijhorende zeespiegelstijging confronteren ons met een nachtmerrieachtige werkelijkheid. Mensen zijn enerzijds een kracht gebleken die klimaatsystemen op wereldschaal kan ontwrichten, hoewel we ook kwetsbaar blijken in het zicht van deze ontwrichting.
Hendrik Mesdag schilderde zijn Panorama om de hoofdrolspeler ervan, het Seinpostduin, uit te lichten als een landschap dat het beschermen waard is. Maar hij deed meer: door een specifieke locatie te kiezen gaf hij het abstracte begrip ‘natuur’ een concreet gezicht. In navolging van hem vragen wij, de makers van DRIFT ons af: Welke panorama’s, perspectieven en vergezichten heeft deze tijd nodig?
KIJK: DE DOGGERSBANK
De hedendaagse verschuiving van ons denken over de zee speelt niet aan de oppervlakte van de zee, maar onder water. De schuimkoppen op de golven zijn onveranderd dezelfde; het is wat er onder water gebeurt, waar ons kijken verandert en ook móet veranderen.
De onderwaterwereld van de zee blijft voor de mens abstract en ongrijpbaar. Voor de gemiddelde burger bestaat er geen onderwaterversie van het Seinpostduin.
OF TOCH WEL?
Met DRIFT kijken we ook onder de oppervlakte. Wat we zien is de Doggersbank, een enorme onderzeese zandbank in het hart van de Noordzee. Het Verenigd Koninkrijk, Nederland, Duitsland en Denemarken: allemaal leggen ze een claim op de Doggersbank omtrent scheepvaart, visserij en energie. Tegelijkertijd is de Doggersbank ook ‘de kraamkamer van de Noordzee’ en van zeer groot belang voor het mariene ecosysteem. Het is een belangrijke kraamkamer voor haaien, roggen, haring en kabeljauw en het hele jaar een rijk voedselgebied voor walvissen en zeevogels. De Doggersbank is ook een plek met verhalen over verleden, heden en toekomst van onze relatie met de zee.
Hoewel de overheid de Doggersbank op papier goed beschermt, zien we dat de industriële uitbuiting gewoon doorgaat en dat de ecologische ambities niet in verhouding staan met het ecologisch belang van het gebied. De Doggersbank staat dan ook symbool voor onze omgang met de zee: we gebruiken haar niet alleen, we putten haar uit.
Net zoals veel hedendaagse natuurfenomenen en -problemen (toename van stikstof, afname van biodiversiteit en opwarming) – is de Doggersbank aan land iets abstracts en onzichtbaars en tegelijk heel belangrijk. Als burgers kunnen we er niet zomaar naartoe om, zoals Mesdag, over het onderwaterlandschap te turen; zonder duikpak valt er weinig rond te dwalen. Hoe breng je zo’n onbekend, en daardoor onbemind gebied tot leven? We vragen ons met DRIFT af hoe een Panorama Doggersbank eruit zou kunnen zien.
OPRICHTING AMBASSADE VAN DE NOORDZEE
Op een kwartiertje lopen van Museum Panorama Mesdag bevindt zich aan het Lange Voorhout 19 een bijzonder pand. Daar kwam op 30 november 1813 de tijdelijke regering bijeen. De prins en aanstaande koning Willem I was nog maar net over de Noordzee uit Engeland aangekomen en werd hier verwelkomd. Vanaf het balkon sprak hij het verzamelde volk toe: naar verluidt een gloedvolle speech. Op dat moment verschoof ook een perspectief: dat van onszelf als samenleving. Het was de opmaat naar wat wij nu kennen als de Nederlandse staat.
Op datzelfde balkon hingen wij op 1 juni 2018 onze hagelnieuwe vlag uit. De vlag van de Ambassade van de Noordzee: voorvechter en verbeelder van een nieuwe politiek rondom de Noordzee. En zoals het gezegde luidt dat politiek theater is, blijkt het omgekeerde ook waar: ons theater is politiek. De performance die we in 2018 zijn gestart wil in ieder geval politiek zijn.
De mensen die de Ambassade van de Noordzee zijn gestart voelen een gedeelde noodzaak om onze relaties met het niet-menselijke te her-denken, te veranderen en te vertalen naar politieke actie. Kort na onze oprichting spraken we een betrokkenheid uit voor een periode van twaalf jaar. We formuleerden een missie: in 2030 zijn we in staat de Noordzee – emotioneel, cultureel, juridisch – te zien als zelfstandige politiek stemhebbende.
De inzet is helder: zolang we niet luisteren naar de stemmen van de zee, blijft zij een wingewest. Door de Doggersbank tijd, rust en ruimte te geven om te herstellen, kan zij opnieuw het kloppend hart van de Noordzee worden – en een blauwdruk voor een andere, rechtvaardiger relatie tussen mens en zee. Een ambitieuze visie, maar er zijn voorlopers: ook elders in de wereld lukte het om ecosystemen een eigen stem te geven in politiek en rechtspraak.
SCHOOL OF DOGGER BANK
De Doggersbank heeft een hoofdrol in ons werk. Om daar het tij te keren en zo dit ecosysteem te behoeden voor een onomkeerbare ineenstorting pleit de Ambassade van de Noordzee samen met Stichting Doggerland voor echte bescherming van de Noordzee, te beginnen met de Doggersbank. Om de Doggersbank beter te leren kennen en beter te kunnen vertegenwoordigen, hebben we de School of Dogger Bank opgericht.
De School is onderverdeeld in meerdere multidisciplinaire teams bestaande uit wetenschappers, juristen, ecologen, kunstenaars en ontwerpers. In DRIFT tonen we verschillende uitkomsten en presentaties van het onderzoek van de School of Dogger Bank. De School kijkt naar de Doggersbank vanuit meerdere perspectieven. Welke verhalen horen bij deze plek en wat zeggen die over ons wereldbeeld? Hoe ziet de politiek rond de Doggersbank eruit? En kunnen we op slimme en onverwachte manieren het leven op de Doggersbank helpen herstellen? Met DRIFT zoeken we naar antwoorden op deze vragen. Kunstenaars, wetenschappers en ontwerpers maken de duinen, Noordzee en Doggersbank invoelbaar en verkennen ze als plekken die ons allemaal aangaan.
