Confluence of European Water Bodies 2025
Stel je eens voor hoe het voelt, ruikt, klinkt en eruitziet: twee of meerdere rivieren die door een landschap stromen, die elkaar ontmoeten, samenvloeien en als één lichaam weer verder gaan – net zo lang totdat ze nieuwe wateren tegenkomen en het proces zich herhaalt. Ontmoeting, kennismaking, samenvloeiing, stroming: het op deze manier toevloeien van waterlichamen wordt in het Engels ook wel confluencing genoemd. Maar niet alleen rivieren, beekjes en lagunes vloeien samen. In een ontmoeting tussen menselijke waterlichamen gebeurt hetzelfde: mensen en dingen stromen ook samen om met elkaar kennis te maken en ideeën en informatie uit te wisselen.
Binnenkort komen menselijke en niet-menselijke confluencing bij elkaar tijdens de Confluence of European Water Bodies: een jaarlijkse, driedaagse samenkomst van de vertegenwoordigers van waterlichamen uit alle uithoeken van Europa. De doelstelling van de Confluence, in 2023 opgericht door de Ambassade van de Noordzee, ILP Mar Menor en TBA-21 Academy, is het stimuleren van nieuwe dialogen en relaties met het water. Want hoewel water van fundamenteel belang is voor al het leven op aarde, wordt de stem van water nauwelijks gehoord tijdens politieke besluitvormingsprocessen. En dat moet anders, zegt Christiane Bosman, die samen met TBA21-Academy in Venetië leiding geeft aan het Europese netwerk van waterlichamen bij de Ambassade van de Noordzee. ‘Vele wateren in Europa zijn flink ziek en daarmee ook wijzelf. Pas als we waterecosystemen weer gaan zien als onderdeel van onszelf zullen we ons gaan bekommeren om hun welzijn.’
Bosman, opgeleid als kunst- en erfgoedspecialist, is altijd al geïnteresseerd geweest in het beluisteren van niet-gehoorde stemmen – of dat nu de stemmen zijn van menselijke, gemarginaliseerde groepen in de samenleving of van bossen, bergen, wateren en alles wat erin leeft. Zo studeerde ze ooit af op de vraag hoe kunstenaars het dekoloniale denken in historische musea op gang kunnen brengen. Bosman hield zich destijds ook al bezig met ecologische vraagstukken, maar verlegde haar focus pas echt nadat ze in aanraking kwam met het kunstwerk Forest Law (2014), gemaakt door kunstenaar Ursula Biemann en architect Paulo Tavares.
Interacties en netwerken
De film gaat over het Amazoneregenwoud in Ecuador, de eerste plek op aarde waar de rechten van de natuur werden verankerd in de grondwet. Waarom sprak dat idee haar zo aan? Bosman: ‘Wat mij betreft zijn niet-gehoorde stemmen per definitie het meest interessant. Niet alleen omdat ze deuren openen naar (voor de luisteraar) nieuwe werelden, maar vooral omdat ze doen inzien dat we luisteren volgens een bepaalde hiërarchie die wordt bepaald door wereldbeeld. Door deze film realiseerde ik me dat die stemmen ook van niet-mensen kunnen komen en dat zij van alles te vertellen hebben.’
En als je daar eenmaal van doordrongen bent, zegt Bosman, ga je radicaal anders naar jezelf en je omgeving kijken. ‘Religiewetenschapper Kocku von Stuckrad noemt dat de relational turn; een perspectiefwisseling in de wetenschap en kunst die de dichotomie tussen natuur-cultuur, mens-niet-mens, geest-materie, subject-object opheft. Plotseling zie je dat de wereld geen centrum heeft maar bestaat uit interacties en netwerken. Het denken in netwerken en interacties werpt een nieuw licht op allerlei denksystemen die we in het verleden hebben opgetuigd, zoals kolonialisme, kapitalisme, Verlichting en religie. Tegelijkertijd is het een poort tot een radicaal andere manier van de toekomst tegemoet treden.’
Bosman kijkt op eenzelfde manier naar kunst. Ze is niet echt geïnteresseerd in een opvatting van kunst waarbij vanuit een (machts)centrum wordt bepaald wat ‘goede’ kunst is die subsidie verdient en getoond mag worden in een museum. Bosman: ‘In plaats daarvan laat ik me inspireren door veelal niet-westerse culturen, waar de totstandkoming van kunst als een gezamenlijke aangelegenheid wordt beschouwd, die steeds weer opnieuw ontstaat en gevierd wordt. De Confluence of European Water Bodies zie ik in die zin ook als een kunstwerk, gevormd in een fluïde maakproces door velen: antropoloog en jurist Carolijn Terwindt, curator en kunstenaar Leon Lapa Pareira, Pietro Consolandi van TBA21-Academy, mijn directe collega’s Thijs Middeldorp en Harpo ’t Hart, en natuurlijk de meer dan 100 makers en denkers in ons netwerk.’
De aanwezigheid van water
Zo’n zeven jaar geleden kwam Bosman in contact met Middeldorp, één van de oprichters van de Ambassade van de Noordzee. Vanuit de overtuiging dat de Noordzee van zichzelf is, werkt de Ambassade sinds 2018 gestaag aan een betere representatie van de Noordzee in politiek, recht en cultuur. Inmiddels is Bosman verantwoordelijk voor de inhoud van enkele onderzoeks- en publieksprogramma’s van de Ambassade, waaronder de Confluence of European Water Bodies.
De eerste editie van de Confluence vond plaats bij de Mar Menor in Murcia, een kleine binnenzee in het Zuidoosten van Spanje die in 2021 als eerste Europese waterlichaam de status van rechtspersoonlijkheid kreeg. Vorig jaar kwamen de vertegenwoordigers van ieder aangesloten waterlichaam samen bij de lagune in Venetië. Inmiddels zijn er maar liefst vijfendertig waterlichamen aangesloten. In september reizen hun vertegenwoordigers af naar Amsterdam en Bergen aan Zee voor een driedaags interdisciplinair programma met onder andere lezingen, workshops, kunstwerken, films en muzikale performances.
Al het water is verbonden en voortdurend op reis. Maar hoe komen wij als menselijke watervertegenwoordigers bij elkaar? Bijvoorbeeld met rituelen zoals de jaarlijkse pelgrimstocht naar steeds een ander water in Europa, vertelt Bosman. De eerste Confluence bestond uit een treinreis van vertegenwoordigers die vanuit Brussel naar de Mar Menor reisden. Bij het Europese Parlement werd een collectief manifest voorgedragen.
Alle waterlichamen waren daar, letterlijk, bij aanwezig. Hoe kan dat? ‘Iedere vertegenwoordiger had een flesje met water van hun waterlichaam opgestuurd,’ vertelt Bosman. ‘Samen met andere objecten, (film)documentatie, beelden, data en verhalen van de verschillende waterlichamen zijn die flesjes daarna in een koffer gestopt getiteld de Diplomatic Suitcase. Al twee jaar reist deze koffer door Europa om in galeries, musea en ambassades te worden uitgepakt en geïnstalleerd. De Diplomatic Suitcase is een aansprekend voorbeeld waarmee lokale waterverhalen op allerlei plekken worden verteld en publiek wordt geactiveerd na te denken over de vraag met welk water zij zichzelf verbonden voelen.’
Inmiddels, vertelt Bosman, is het netwerk veel meer dan alleen de jaarlijkse Confluence. Wateren zoeken elkaar onderling op voor onderzoek, gezamenlijke publicaties, projecten en conferenties. Ze ontmoeten elkaar tijdens grote waterconferenties van de Verenigde Naties, zoals bijvoorbeeld afgelopen juni in Nice tijdens de UNOC waar gezamenlijke acties werden opgezet.
Methodes van representatie
Daarmee raakt Bosman aan het tweezijdige karakter van de Confluence. Aan de ene kant komen de vertegenwoordigers van waterlichamen samen om zich te verenigen rondom een gedeelde doelstelling – namelijk de verbetering van de politieke, juridische en culturele representatie van water ecosystemen op een overkoepelend Europees niveau. Aan de andere kant onderzoekt het netwerk van de Confluence juist het lokale, plaats- en cultuurgebonden karakter van afzonderlijke water-mens relaties. ‘Een van de vragen die wordt onderzocht is bijvoorbeeld: hoe is het mogelijk dat het in Spanje is gelukt om de Mar Menor als rechtspersoon aan te duiden? Wat zegt dat over de plaatselijke relaties tussen de mensen onderling, en die tussen het water en de mensen? Welke woorden worden gebruikt; welke rituelen hebben ze; wat zegt het water op die plek over de menselijke identiteit?’
Ieder waterlichaam dat is aangesloten bij de Confluence kent dan ook eigen, unieke methodes van representatie. Al die methodes, waaronder het verlenen van de status van politiek (rechts) persoon, zijn erop gericht ons wereldbeeld te doen kantelen – zodat we waterlichamen gaan begrijpen als levende entiteiten met een eigen stem. Zo is rondom de Spree in Berlijn bijvoorbeeld het artistieke onderzoekscollectief SpreeBerlin ontstaan, dat een speciale boei heeft ontwikkeld. Daarmee wordt de waterkwaliteit van de rivier real-time gemeten en gecommuniceerd met het publiek. In Polen zijn de Polish river sisters actief, vertelt Bosman, die met hun programma’s en acties voor de Vistula rivier onder meer de bouw van de Siarzewo stuwdam succesvol hebben tegengehouden.
Of neem bijvoorbeeld de IJslandse politieke campagne Snæfellsjökul fyrir forseta, die de gletsjer Snæfellsjökul nomineerde als president van IJsland. ‘Deze historische nominatie vestigt de aandacht op het feit dat de gletsjer als ‘key stone citizen’ het afgelopen millenium vormend is geweest voor de Ijslandse cultuur en veel actieve invloed heeft uitgeoefend op het weer, het water en het landschap – bijvoorbeeld door via zijn gewicht valleien en fjorden uit te hakken. ‘De gletsjer zou daarnaast een leidende, actieve rol moeten krijgen in het tegengaan van de klimaatcrisis in de huidige tijd.’ Andere innovatieve methodes van representatie zijn de afgelopen jaren ontstaan in bijvoorbeeld Engeland (de Ouse), Italië (Talgliamento, Piave, lagune van Venetië), en Nederland (Dogger Bank).
Eerdere en aankomende edities
Als Bosman de vraag krijgt wat tijdens de afgelopen edities van de Confluence voor haar persoonlijk een belangrijk moment was, hoeft ze niet lang na te denken. Ze herinnert zich nog goed hoe ze op een dag meegenomen werd naar het water door Erena Rhöse – een Māori vrouw die zich al jarenlang inzet voor een herijking van de menselijke relatie met het water en met de aarde als geheel.
‘Bij het water aangekomen zei Erena dat ze me wilde laten zien hoe ik in gesprek kon gaan met het water,’ vertelt Bosman. ‘Ze wees me op kleuren, lichtinval, rimpelingen, stromingen en golfjes, en op een zeker moment begon ze ook te lachen om iets wat het water communiceerde. Voor mijn ogen ontvouwde zich een gesprek. Ik dacht meteen: wat bijzonder, zij dóet het gewoon. En als je het doet, dan bestaat het. Toen ben ik er ook mee begonnen. En zo moeilijk is het niet: ik en het water ervaren allebei de wind en de zon. Als ik mijn handen in het water steek dan voel ik van alles.’
De derde editie van de Confluence, die plaatsvindt van 21 t/m 24 september 2025, opent met een klapper: de organisatie heeft de Britse schrijver Robert MacFarlane uitgenodigd, die onder meer komt praten over zijn nieuwe boek, getiteld Leeft een rivier?. In het programma staat verder op verschillende manieren het praten met water centraal: zo leren de deelnemers tijdens de openingsperformance te spreken met grachtwater en en wordt er nieuwe, waterige taal geïntroduceerd; een visuele-, auditieve- en gebarentaal.
Gedurende de dagen daarna zijn er onder meer besloten workshops en performances op het strand, staan er films geprogrammeerd en wordt er aan de hand van een rouwritueel afscheid genomen van beschadigde ecosystemen. In museum Kranenburgh wordt een ochtend georganiseerd waarin het netwerk een lange termijnvisie en -strategie gaat uitwerken. De Confluence sluit af met de oprichtingsvergadering van de Doggersbank Coalitie en een uitvoering van de Water Bodies Orchestra in samenwerking met Smartphone Orchestra.
Met dit concert willen de organisatoren o.a. experimenteren met watervertegenwoordiging in de digitale omgeving en het debat op gang brengen over de rol van technologie bij de interacties tussen mens en water. Bosman vertelt: ‘We hebben alle vertegenwoordigers gevraagd om een soundscape te maken van hun water. Bij de Baltische Zee hoor je bijvoorbeeld geruis, vogels, een toilet die wordt doorgetrokken. Bij de Waddenzee hoor je wadlopers. De geluiden worden verdeeld over de smartphones van deelnemers en komen tot leven in een interactief spel.’
Een blik op de toekomst
Waar hoopt Bosman op als ze haar blik op de toekomst richt, voorbij de Confluence van 2025? Ze denkt even na. ‘Ik zou de Confluence graag verder uitbouwen. Ik wil het netwerk van een stevig fundament voorzien en laten groeien in Europa. En daarbinnen zou ik het geweldig vinden als er over een tijdje niet meer vreemd wordt opgekeken als je het water raadpleegt. Dat het de normaalste zaak van de wereld is om aan het water te vragen hoe het vandaag gaat. Dat je dat misschien zelfs op school leert. Als organisatie worden we meestal vooral in verband gebracht met het idee van Rechten voor de Natuur. En dat is inderdaad een belangrijk streven, maar het is vooral ook een middel. De juridische weg kan een luikje openen naar een nieuwe manier van kijken naar-, en samenleven met, het ecosysteem waarvan we deel uitmaken. Uiteindelijk is het ons daar om te doen.’
Interview: Djuna Spreksel
Lees hier meer over de waterlichamen van Europa
Lees hier meer over haar vertegenwoordigers
Bekijk hier het programma 2025
Foto: Oprichting Confluence of European Water Bodies Mar Menor, 2023. Foto: Helena Roig
